قطع شدن اینترنت برای ۵۰ روز، آن هم در کشوری که اقتصاد آن به شدت به ارتباطات دیجیتال وابسته است، چیزی فراتر از یک اختلال موقتی است. این رویداد برای کسبوکارهای عکاسی در ایران، یک فاجعه اقتصادی تمامعیار محسوب میشود. در این مقاله، ابعاد مختلف این ضرر و زیان را از زوایای گوناگون بررسی میکنیم.
زمینهسازی: قطعی اینترنت در ایران
در سال ۲۰۲۶، ایران شاهد طولانیترین قطعی اینترنت در تاریخ خود بود. بر اساس گزارشهای متعدد، این قطعی که از ۲۸ فوریه (۱۰ اسفند ۱۴۰۴) آغاز شد، بیش از ۵۰ روز به طول انجامید و تا زمان نگارش این مقاله همچنان ادامه دارد .
طبق گزارش سازمان نظارتی NetBlocks، اتصال اینترنت در ایران به حدود ۲ درصد سطح عادی خود کاهش یافته و بیش از ۱,۱۷۶ ساعت قطعی ثبت شده است . آنچه در دسترس مردم و کسبوکارها قرار دارد، عمدتاً اینترانت داخلی محدودی است که تنها دسترسی به وبسایتهای داخلی را امکانپذیر میکند و برای نیازهای تجاری مدرن کاملاً ناکافی است .
وزیر ارتباطات ایران، سید ستار هاشمی، اعتراف کرده است که هر روز قطعی اینترنت حدود ۳۵ میلیون دلار به اقتصاد ایران ضرر میزند . بر این اساس، قطعی ۵۰ روزه بیش از ۱.۷۵ میلیارد دلار خسارت مستقیم به همراه داشته است. آفشین کولاهی، مدیر یک شرکت فناوری اطلاعات و انرژی، برآورد دقیقتری ارائه میدهد و میگوید خسارت روزانه بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار است .
اما این اعداد و ارقام کلان، داستان واقعی آسیب به کسبوکارهای کوچک و متوسط از جمله کسبوکارهای عکاسی را پنهان میکند.
آسیب اصلی: وابستگی عکاسان به اینترنت
کسبوکارهای عکاسی در ایران به شدت به اینترنت وابسته هستند. این وابستگی در چند حوزه کلیدی خود را نشان میدهد:
۱. ارتباط با مشتریان و دریافت سفارش
بیشتر عکاسان ایرانی از شبکههای اجتماعی خارجی مانند Instagram و WhatsApp برای ارتباط با مشتریان، نمایش نمونه کارها و دریافت سفارش استفاده میکنند . مریم، یک کارآفرین ۳۸ ساله که در پاریس شرکت آنلاین دارد و سه کارمند در تهران استخدام کرده، میگوید:
«ما یک وبسایت با دامنه داتکام و همچنین تلگرام، واتساپ و اینستاگرام داریم و هیچکدام از این خدمات به راحتی قابل دسترسی نیستند. من حتی نمیتوانم با کارمندانم ارتباط برقرار کنم، زیرا به دلایل امنیتی نمیخواهم از اپلیکیشنهای داخلی ایران استفاده کنم. من عملاً از هفته اول جنگ ارتباطم را با افرادی که با آنها کار میکنم از دست دادهام» .
این روایت، تصویر واضحی از وضعیت عکاسانی است که کسبوکارشان به پلتفرمهای خارجی وابسته است. بدون دسترسی به این پلتفرمها، عملاً کانال اصلی جذب مشتری و دریافت سفارش از دست رفته است.
۲. بازاریابی و برندینگ دیجیتال
عکاسان حرفهای برای جذب مشتریان جدید به شدت به حضور دیجیتال خود متکی هستند. اینستاگرام به عنوان ویترین اصلی آثار عکاسان عمل میکرد. با قطع شدن دسترسی به این پلتفرمها، عملاً امکان جذب مشتری جدید برای بسیاری از عکاسان به صفر رسیده است.
طبق گزارشها، تعداد سفارشهای دریافتی کسبوکارهای وابسته به اینترنت تا ۹۰ درصد کاهش یافته است . برای عکاسی که به طور معمول روزانه ۳-۴ سفارش دریافت میکرد، این میزان به ۴ سفارش در دو ماه کاهش یافته است .
۳. ارسال فایلها و تحویل پروژه
عکاسان برای تحویل پروژههای خود به مشتریان، به شدت به خدمات ابری و ایمیل وابسته هستند. قطعی اینترنت، فرآیند تحویل کار را با اختلال جدی مواجه کرده است. ارسال فایلهای حجیم تصویری از طریق اینترانت محدود داخلی تقریباً غیرممکن است.
۴. دسترسی به ابزارهای حرفهای و نرمافزارها
عکاسان حرفهای برای ویرایش و پردازش تصاویر به ابزارهای آنلاین و نرمافزارهای مبتنی بر ابر دسترسی نیاز دارند. مهل، طراح داخلی ۵۵ ساله اهل تهران، میگوید:
«ما نمیتوانیم به درستی از ابزارهای هوش مصنوعی، گوگل یا حتی ایمیلها استفاده کنیم» .
این موضوع برای عکاسانی که از پلاگینهای آنلاین فتوشاپ، ابزارهای حذف نویز مبتنی بر هوش مصنوعی یا سرویسهای ابری برای پشتیبانگیری استفاده میکنند، یک ضربه فنی بزرگ محسوب میشود.
ابعاد اقتصادی و مالی آسیب
کاهش مستقیم درآمد
بر اساس گزارشهای منتشر شده، کسبوکارهای وابسته به اینترنت در ایران با کاهش ۷۰ تا ۹۰ درصدی درآمد مواجه شدهاند . این آمار برای کسبوکارهای عکاسی که تقریباً به طور کامل به اینترنت وابسته هستند، تفاوت چندانی ندارد.
یک عکاس عروسی که بخش اعظم مشتریانش از طریق اینستاگرام جذب میشدند، عملاً منبع اصلی درآمد خود را از دست داده است. عکاسان محصول که برای صنایع کوچک و متوسط کار میکنند، با رکود سفارشهای این کسبوکارها مواجه شدهاند.
افزایش هزینههای جانبی
برای دور زدن محدودیتها، بسیاری از عکاسان مجبور به استفاده از راهحلهای گرانقیمت شدهاند:
VPNهای گرانقیمت: برخی فروشندگان فرصتطلب، VPNهای جعلی با قیمتهای گزاف میفروشند . هزینه دسترسی به هر گیگابایت اینترنت بدون فیلتر به ۱۶ دلار رسیده است .
Starlink: قیمت تجهیزات استارلینک در بازار سیاه به بیش از ۵,۰۰۰ دلار رسیده است . این مبلغ برای بسیاری از عکاسان غیرقابل پرداخت است.
مهاجرت به پلتفرمهای داخلی: برخی عکاسان مجبور شدهاند به پلتفرمهای داخلی مانند سروش و ایتا کوچ کنند، اما این پلتفرمها امکانات لازم برای ارائه حرفهای خدمات عکاسی (مانند آپلود تصاویر با کیفیت بالا، ایجاد پورتفولیوی حرفهای و...) را ندارند.
اجبار به تعدیل نیرو
بسیاری از کسبوکارهای عکاسی که استودیوهایی با چندین نفر کارمند داشتند، مجبور به تعدیل نیرو شدهاند. مهل، طراح داخلی ۵۵ ساله، میگوید مجبور شده اشیای قیمتی و طلاهایش را بفروشد تا حقوق تنها کارمند باقیمانده را پرداخت کند .
این تصویر تلخ، وضعیت بسیاری از صاحبان کسبوکارهای عکاسی است که نه تنها درآمد خود را از دست دادهاند، بلکه مسئولیت نیروهای انسانی نیز بر دوش آنها سنگینی میکند.
بحران نقدینگی و اجبار به فروش دارایی
بر اساس آمارهای غیررسمی، حدود ۴۰ درصد از کسبوکارهای کوچک و متوسط وابسته به اینترنت از جمله کسبوکارهای عکاسی، با بحران شدید نقدینگی مواجه شدهاند . بسیاری از آنها مجبور به فروش تجهیزات عکاسی خود با قیمتهای پایینتر از ارزش واقعی شدهاند که این موضوع خود به کاهش ارزش داراییهای این صنعت دامن زده است.
تأثیر روانی و انگیزشی
قطع شدن اینترنت فقط یک بحران اقتصادی نیست. این موضوع تأثیر عمیقی بر روحیه و انگیزه عکاسان داشته است. مهل در این باره میگوید:
«بسیاری از مردم دیگر نمیتوانند کار کنند. آنها احساس خستگی، درماندگی و ناامیدی میکنند» .
این حس ناامیدی، به ویژه برای عکاسان خلاق که برای تولید آثار هنری به انگیزه و روحیه بالا نیاز دارند، مخرب است. بسیاری از عکاسان حرفهای انگیزه خود برای ادامه کار در چنین شرایطی را از دست دادهاند.
تأثیر بر جایگاه اجتماعی و حرفهای عکاسان
عکاسان در ایران، به ویژه عکاسان خبری و مستند، در شرایط عادی نیز با چالشهای زیادی مواجه بودند. قطعی اینترنت، این چالشها را چند برابر کرده است.
انزوای حرفهای
بدون دسترسی به اینترنت، عکاسان نمیتوانند:
در مسابقات بینالمللی عکاسی شرکت کنند (بسیاری از مسابقات نیاز به ارسال آنلاین آثار دارند)
از آخرین روندهای جهانی عکاسی مطلع شوند
در وبینارها و دورههای آموزشی آنلاین بینالمللی شرکت کنند
با عکاسان سایر کشورها تبادل نظر و تجربه کنند
ضررهای بلندمدت: فراتر از ۵۰ روز
شاید مهمترین آسیب قطعی ۵۰ روزه اینترنت، ضررهای بلندمدت آن باشد که تا مدتها پس از بازگشت اینترنت نیز گریبانگیر صنعت عکاسی خواهد بود:
از دست رفتن اعتماد مشتریان
بسیاری از مشتریانی که در این مدت نتوانستهاند به عکاسان خود دسترسی پیدا کنند یا پروژههایشان به موقع تحویل داده نشده، اعتماد خود را به کسبوکارهای عکاسی از دست دادهاند. بازگرداندن این اعتماد، ماهها و شاید سالها زمان نیاز دارد.
کوچ اجباری به پلتفرمهای داخلی
برخی عکاسان مجبور شدهاند به پلتفرمهای داخلی مهاجرت کنند. این پلتفرمها به دلیل محدودیتهای فنی و نبود زیرساخت مناسب، امکانات لازم برای یک کسبوکار حرفهای عکاسی را فراهم نمیکنند. اگر این مهاجرت永久ی شود، صنعت عکاسی ایران ممکن است برای همیشه از بازارهای جهانی عقب بماند.
فرار مغزها
بر اساس گزارشهای غیررسمی، تعداد قابل توجهی از عکاسان حرفهای ایران در حال برنامهریزی برای مهاجرت هستند . این موضوع به معنی از دست رفتن سرمایههای انسانی ارزشمند این صنعت است.
تعطیلی کسبوکارها
بسیاری از کسبوکارهای عکاسی که سرمایه خود را صرف تجهیزات گرانقیمت کرده بودند، در آستانه تعطیلی قرار دارند. بر اساس برخی برآوردها، حدود ۳۰ درصد از کسبوکارهای کوچک و متوسط عکاسی ممکن است برای همیشه تعطیل شوند .
توصیههای عملی برای عکاسان در شرایط بحران
با وجود تمام این مشکلات، برخی راهکارها میتواند به کاهش آسیب کمک کند:
۱. تنوعبخشی به کانالهای ارتباطی
عکاسانی که تنها به یک پلتفرم متکی بودند، بیشترین آسیب را دیدهاند. ایجاد حضور همزمان در چندین پلتفرم (هم خارجی و هم داخلی) میتواند ریسک را کاهش دهد. استفاده از پایگاه داده مشتریان (از طریق ایمیل یا پیامک) نیز میتواند جایگزین مناسبی باشد.
۲. سرمایهگذاری روی زیرساختهای جایگزین
ارتباطات آفلاین: تقویت ارتباطات چهره به چهره با مشتریان قدیمی
شبکههای محلی: استفاده از ظرفیت انجمنهای عکاسی و نمایشگاههای حضوری
ذخیرهسازی محلی: ایجاد سیستم پشتیبانگیری آفلاین برای فایلهای مهم
۳. استفاده از فرصتهای موجود در بحران
برخی از عکاسان خلاق توانستهاند از این شرایط به نفع خود استفاده کنند:
تمرکز روی بازارهای محلی: عکاسی از رویدادهای محلی و مراسمهای سنتی که نیاز به تبلیغات آنلاین ندارند
عکاسی صنعتی و تجاری: برخی صنایع که همچنان فعال هستند، به خدمات عکاسی نیاز دارند
آموزش آفلاین: برگزاری کارگاههای حضوری عکاسی
۴. صرفهجویی و مدیریت منابع
در شرایط کاهش درآمد، بهینهسازی هزینهها حیاتی است:
کاهش هزینههای سربار (اجاره، تبلیغات،...)
تمرکز روی پروژههای با حاشیه سود بالاتر
همکاری با سایر عکاسان برای تقسیم هزینهها
۵. برنامهریزی برای بازگشت
اگرچه ممکن است بازگشت اینترنت به وضعیت عادی زمانبر باشد، اما عکاسان باید برای آن لحظه آماده باشند:
بهروز نگه داشتن پورتفولیو (حتی به صورت آفلاین)
برقراری ارتباط با مشتریان قدیمی از طریق روشهای جایگزین
سرمایهگذاری روی مهارتهای جدید که در زمان بازگشت اینترنت قابل استفاده باشد
چشمانداز آینده
اوضاع روشن به نظر نمیرسد. علیرغم برخی شایعات درباره بازگشت تدریجی اینترنت، مقامات ایرانی بارها اعلام کردهاند که «شرایط برای بازگرداندن اتصال مساعد نیست» . برخی تحلیلگران معتقدند ایران در حال حرکت به سمت «اینترنت طبقاتی» است، جایی که دسترسی به اینترنت آزاد تنها به افراد دارای امتیازات سیاسی و اقتصادی محدود میشود .
اگر این روند ادامه یابد، آینده کسبوکارهای عکاسی در ایران بسیار تاریک خواهد بود. بسیاری از عکاسان مجبور خواهند شد یا شغل خود را تغییر دهند، یا به کشورهای دیگر مهاجرت کنند، یا خود را با شرایط جدید (و بسیار محدود) وفق دهند.
با این حال، تاریخ نشان داده که خلاقیت و انعطافپذیری هنرمندان ایرانی هیچ گاه شکستناپذیر نبوده. عکاسان ایرانی بارها ثابت کردهاند که میتوانند از دل سختترین شرایط، آثار بدیعی خلق کنند. شاید این بحران نیز فرصتی باشد برای بازتعریف نقش و جایگاه عکاسی در جامعه ایران.
جمعبندی
قطع شدن ۵۰ روزه اینترنت در ایران، یک فاجعه چندبعدی برای کسبوکارهای عکاسی بوده است:
بعد اقتصادی: کاهش ۷۰ تا ۹۰ درصدی درآمد، افزایش هزینهها، بحران نقدینگی
بعد حرفهای: عدم دسترسی به ابزارها و نرمافزارهای ضروری، ناتوانی در شرکت در رویدادهای بینالمللی
بعد ارتباطی: قطع ارتباط با مشتریان، ناتوانی در جذب مشتری جدید، اختلال در تحویل پروژهها
بعد روانی: احساس ناامیدی، درماندگی، از دست دادن انگیزه خلاقیت
بعد اجتماعی: بازداشت عکاسان خبری، انزوای حرفهای، کاهش اعتماد عمومی
بعد بلندمدت: فرار مغزها، تعطیلی کسبوکارها، از دست رفتن سرمایههای انسانی
خسارت مالی مستقیم این قطعی بیش از ۱.۷۵ میلیارد دلار برآورد شده است، اما خسارتهای غیرمستقیم مانند از دست رفتن اعتماد، کاهش کیفیت آثار و فرار سرمایههای انسانی، شاید هرگز قابل محاسبه دقیق نباشند.
در این شرایط، عکاسان ایرانی به انعطافپذیری، خلاقیت و همبستگی بیش از پیش نیاز دارند. شاید این بحران نیز روزی تمام شود، اما زخمهای عمیقی که بر پیکر صنعت عکاسی ایران وارد کرده، سالها التیام نخواهد یافت.
وضعیت کنونی هشداری است برای همه کسبوکارهای دیجیتال: وابستگی مطلق به یک پلتفرم یا یک زیرساخت، میتواند در لحظه، همه چیز را از شما بگیرد. تنوعبخشی، تابآوری و برنامهریزی برای شرایط بحرانی، دیگر یک انتخاب نیست، یک ضرورت است.
